تحلیل زنجیره صنعت فولاد و تاثیرات آن در بازار کار صنعت پیمانکاری ساخت

این مقاله به دنبال تحلیل زنجیره ارزش صنعت فولاد در ایران و کشف آینده نگرانه تاثیرات تحولات این زنجیره بر روی شرکت هایی است که در بحث توسعه یا احداث واحد های جدید زنجیره تولید فولاد، و از طریق شرکت در مناقصات، به دنبال ارائه خدمات مهندسی، تامین کالا و ساخت ابنیه و تجهیزات هستند. در بخش اول این مقاله ابتدا با زنجیره ارزش در صنعت فولاد آشنا می شویم و سپس روند تحولات میزان تولید، مصرف و صادرات محصولات هر یک از بخش های این زنجیره در بازه زمانی 1397 تا 1402 به طور اجمالی مورد بررسی قرار می گیرد. سپس با تحلیل موازنه زنجیره، برآوردی از میزان مصرف، تولید و ظرفیت در دو سناریوی ایده آل و واقع بینانه در افق 1404 و 1410 ارائه خواهد شد. در ادامه مجوز ها و طرح های توسعه برمبنای مطالعه چشم انداز صنعت فولاد ایران مورد بررسی قرار خواهد گرفت و در نهایت و در قالب سه سناریوی ایده آل و واقع بینانه و خوش بینانه در افق 1404 و 1410، وضعیت بازار کار برای شرکت های فعال در صنعت پیمانکاری ساخت صنعت فولاد تحلیل خواهد گردید.

تعریف زنجیره ارزش صنعت فولاد

به چرخه تولید تا مصرف فولاد  شامل استخراج سنگ آهن از معادن، تبدیل سنگ آهن به کنسانتره و گندله، ورود گندله به بخش فولادسازی و تولید فولاد میانی(شمش شامل بیلت یا بلوم)، ورود فولاد میانی به بخش نورد و تولید محصولات نهایی (محصولات تخت شامل ورق گرم، ورق سرد و ورق پوششدار و محصولات طویل شامل تیرآهن و میلگرد) و ارائه محصولات به بازار، زنجیره ارزش صنعت فولاد می گویند.

بررسی وضعیت زنجیره ارزش صنعت فولاد ایران در بازه زمانی 1397 تا 1401

ظرفیت و میزان تولید کنستانتره در طی این بازه زمانی رشد خوبی داشته است، با این حال رشد ظرفیت بالاتر از تولید بوده و درصد استفاده از ظرفیت تولید کاهش محسوسی داشته است. میزان و سهم مصرف داخلی به نسبت صادرات از تولید کنستانتره افزایش زیادی داشته که ناشی از محدودیت های صادراتی خام فروشانه و رشد تقاضای داخلی ناشی از سرمایه گذاری در حلقه های با ارزش افزوده بالاتر دارد.

در گندله از سال 1400 و به ویژه در سال 1401 شاهد رشد چشمگیر صادرات توام با رشد تولید بوده ایم و این نشان می دهد تولید کنندگان بزرگ با توجه به محدودیت در انبارش و کاهش میزان و سهم صادرات از تولید در حلقه های بعدی زنجیره، به افزایش صادرات گندله روی آورده اند. مصرف داخلی گندله نیز رشد نسبتا خوب و پایداری را تجربه کرده است.

در این بازه زمانی، شاهد رشد تولید آهن اسفنجی همپای رشد ظرفیت آن بوده ایم و هر دو شاخص بین 4.5 تا 5 درصد به طور متوسط سالیانه رشد کرده اند. در دو سال گذشته همگام با رشد مصرف داخلی، قیمت داخلی محصولات نیز شاهد رشد قابل قبولی بوده است اما قیمت های جهانی کاهش یافته است. میزان ظرفیت و تولید در این بخش با چشم انداز کشور برای تولید 55 میلیون تن در سال 1404 فاصله جدی دارد.

درصد رشد صادرات و مصرف داخلی شمش شامل بیلت و بلوم مثبت و مساوی بوده و سهم آنها از تولید کل، تغییر چندانی نیافته است. میزان تولید و ظرفیت تولید رشد بین 7 تا 8 درصدی را تجربه کرده است اما در کل رشد ظرفیت بیشتر از میزان تولید بوده و این به کاهش درصد پوشش ظرفیت انجامیده است. به طور کلی درصد پوشش ظرفیت این بخش از زنجیره در ایران از میانگین جهانی پایین تر است.

ظرفیت تولید اسلب تا سال 1400 ثابت بوده و در سال 1401 افزایش یافته است. با این حال میزان رشد متوسط تولید در طی 5 سال گذشته سالانه 3 درصد بوده است. صادرات اسلب تقریبا ثابت بوده اما مصرف داخلی در سال 1399رشد را تجربه کرده است.

ورق گرم با درصدی پایین تر از سایر محصولات، رشد تولید متوسط سالانه 2.33 درصدی را تجربه می کند و رشد تولید از رشد ظرفیت در 5 سال گذشته اندکی پیشی گرفته است. با کاهش صادرات و سهم آن، به نظر می رسد افزایش مصرف داخلی نقش اصلی در افزایش رشد را برعهده داشته است.

تولید ورق سرد اما پس از عدم رشد تا سال 1400، در سال 1401 رشد 2.33 درصدی را تجربه کرد و رشد ظرفیت در 5 سال گذشته نیز اندک بوده است. درصد پوشش ظرفیت تولید ورق سرد در ایران نیز پایین تر از متوسط جهانی است. این رکود به رغم نیاز کشور به تامین بیشتر ورق سرد پا بر جاست و ریشه در محدودیت زنجیره تامین ورق سرد برای تولید دارد.

ورق پوشش دار ضمن عدم رشد تولید در پنج سال گذشته با رشد ظرفیت بالایی همراه بوده است. درصد پوشش ظرفیت بسیار پایین تر از متوسط جهانی است. این موضوع به رکود در تقاضا و به مشکل جدی در تامین مواد اولیه لازم برای  تولید بر می گردد.

تولید میلگرد در پنج سال گذشته رشد متوسط سالانه بیش از 8 درصدی را تجربه کرده است و سهم میلگرد کلاف در آن بیشتر است . نکته جالب توجه درصد پوشش ظرفیت پایین میلگرد است، که ناشی از افزایش ظرفیت و صدور مجوز بی ضابطه ای است که هیچ گاه به بهره برداری منجر نشده است. به همین دلیل پیش بینی می شود در آینده طرح جدید توسعه ای در محصولات فعال در بازار تعریف نشود. صادرات این محصول شاهد رشد بوده است اما به دلیل سیاست های توسعه ای در کشور های منطقه، پیش بینی می شود با اعمال تعرفه بر میلگرد وارداتی، صادرات آن با چالش مواجه شود.

تولید تیرآهن در پنج سال گذشته رشد متوسط سالانه نزدیک به 5 درصدی را تجربه کرده است با این حال در سال 1401 شاهد توقف رشد بودیم. تقریبا در پنج سال گذشته ظرفیت جدیدی در این بخش فعال نشده و همانند میلگرد این موضوع از افزایش ظرفیت بی ضابطه ای در گذشته ناشی می شود که هیچ گاه به بهره برداری منجر نشده است. صادرات در بخش تیرآهن در پنج سال گذشته، کاهش متوسط سالانه 10 درصدی را تجربه کرده و به کاهش سهم  آن از مصرف منتج گردیده است.

بررسی وضعیت زنجیره صنعت فولاد در سال 1402

در مقایسه 8  ماهه ابتدای سال 1402 با سال قبل از آن که بر بازه قبل از شروع محدودیت تامین گاز در صنعت فولاد و نیز محدوده ی سال 2023 میلادی متمرکز است، تداوم رشد 5.4 درصدی تولید آهن اسفنجی همسو با رشد مصرف آهن اسفنجی به میزان 3.2 درصد و صادرات آن گزارش شده است. رشد 1.9 درصدی تولید فولاد میانی در حالی رخ داده که مصرف داخلی اسلب برخلاف رشد صادرات آن، 9 درصد کاهش یافته و مصرف بیلت و بلوم در ادامه سالهای قبل 7.5 درصد رشد داشته است. رشد قابل توجه 7.4 درصدی مصرف محصولات تخت فولادی شامل افزایش 13.3 درصدی مصرف در ورق سرد در عین تداوم کاهش تولید در ورق سرد رخ داده و بازار شاهد افزایش 1.9 درصدی مصرف ورق گرم بوده است. در این بازه 8 ماهه کاهش تولید میلگرد همزمان با کاهش مصرف و صادرات آن در حالی است که ثبت رشد 13.3 درصدی تولید برای تیرآهن به عنوان بالاترین نرخ رشد تولید محصولات فولادی، با جهش 10.5 درصدی مصرف تیرآهن همراه بوده است. لازم به اشاره است که در سال 1402 روند نزولی ارزش صادرات محصولات نهایی فولادی به رغم رشد ۱۸ درصدی ارزش صادرات زنجیره فولاد آن تشدید شده است.

بااین حال در ۹ ماهه نخست امسال، صادرات گندله با رشد ۱۰۱ درصدی به بیش از ۷.۲ میلیون تن و صادرات کنسانتره با رفع منع صادراتی، با رشد ۸۷۵ درصدی به بیش از ۵.۱ میلیون تن رسیده است. این موضوع نشانگر سر ریز شدن افزایش ظرفیت تولید سالهای اخیر در بخش محصولات پایین دست به صادرات و عدم هدایت به سمت تولید در بالادست است. همچنین نشانه ای از سخت و رقابتی تر شدن قیمت محصولات میانی و نهایی در بازار های صادراتی است که فعالان صنعت را برای کسب درآمد ارزی به صادرات محصولات ابتدایی ترغیب کرده است.

موازنه زنجیره و برآورد مصرف، تولید و ظرفیت ایده آل و واقع بینانه در افق 1404

با بررسی موازنه تولید، مصرف و صادرات زنجیره صنعت فولاد که در سند مطالعه چشم انداز صنعت فولاد ایران ارائه شده است، مهم ترین نقطه کمبود به سنگ آهن مربوط می شود. با توجه به وضعیت تناسب تقاضای ظرفیت جدید با مجوز ها و طرح های توسعه قابل تحقق یا محتمل در صنعت فولاد، در افق 1404 در بخش سنگ آهن کسری 25.9 میلیون تنی وجود خواهد داشت که نیازمند توجه ویژه دولت و رفع موانع برای شکل گیری سرمایه گذاری است.

طبق برآورد های این موازنه که اساس آن سند چشم انداز بیست ساله کشور می باشد و با در نظر گرفتن شرایط واقعی می توان دو برای آینده صنعت فولاد طراحی کرد. بدیهی است پیش بینی های صورت گرفته در اسناد بالادست کشور از جمله سند چشم انداز برای تولید 55 میلیون تن فولاد میانی در افق 1404 بر اساس پیش بینی تحقق رشد سالیانه 8 درصدی صورت گرفته  است و می توان آن را ایده آل در نظر گرفت. در حال حاضر که مصرف ظاهری واقعی فولاد میانی در حدود 19 میلیون تن  و میزان انبارش نزدیک به 11 میلیون تن برآورد  می شود و نیز با توجه به میزان پایین رشد اقتصادی و مهم تر از آن، نرخ منفی تشکیل سرمایه ثابت به قیمت سال 1395، برآورد واقع بینانه تر از رسیدن حداکثر میزان مصرف ظاهری فولاد میانی  به 20 تا 22 میلیون تن تا سال 1404 خبر می دهد. با در نظر گرفتن حداکثر 8 میلیون تن صادرات می توان حداکثر نیاز به تولید 30 میلیون تن فولاد را در افق ۱۴۰۴ در نظر گرفت که یک سناریوی واقع بینانه را شکل می دهد.

بررسی مجوز ها و طرح های توسعه در زنجیره ارزش صنعت فولاد

بهترین شاخصه برای سنجش رونق یا رکود بازار کار برای صنعت پیمانکاری ساخت. روند مجوز ها و طرح های توسعه در زنجیره صنعت فولاد است. با توجه به وضعیت کلی مجوز ها و طرح های توسعه صنعت فولاد کشور (که از سند مطالعه چشم انداز صنعت فولاد کشور استخراج گردیده است)، با فرض سناریوی ایده آل جدول زیر حاصل می شود :

جدول 1. وضعیت کلی مجوز ها و طرح های توسعه صنعت فولاد کشور

در خصوص کنستانتره برای افق 1404، نیاز به 10.5 میلیون تن ظرفیت جدید احساس می شود. در عین حال 15.5 میلیون تن مجوز وجود دارد که پیش بینی می شود تا سال 1404 به بهره برداری رسیده و اکنون 11.6 میلیون تن طرح با پیشرفت بالای 50 درصد و 11 میلیون تن با بالای 20 درصد پیشرفت است. با در نظر گرفتن افق 1410 که 23.3 میلیون تن ظرفیت جدید نیاز است و پیش بینی می شود میزان 22.4 میلیون تن از مجوز های صادر شده به ظرفیت کشور افزوده شود و در تناسب با میزان مجوز های بالای 20 درصد پیشرفت در افق 1410، پیش بینی می شود میزان محدودی از طرح های راکد با پیشرفت پایین تر از آن مجددا به مناقصه گذاشته شود.

در خصوص گندله سازی در افق 1404، با توجه به 11 میلیون تن طرح با بالای 50 درصد پیشرفت، احتمال پایین تری وجود دارد که طرح های جدیدی به مناقصه گذاشته شود. در افق سال 1410، از آنجایی که در حال حاضر 20.5 میلیون تن طرح با پیشرفت بالای 20 درصد وجود دارد، برای رفع شکاف، نیاز به فعالسازی 3 میلیون تن طرح جدید خواهد بود.

در خصوص آهن اسفنجی برای افق 1404، حدود 2.3 میلیون تن شکاف بین نیاز و مجوز های قابل تکمیل وجود دارد. همچنین 7.4 میلیون تن مجوز با پیشرفت بین 20 تا 50 درصد وجود دارد و احتمالا حجم عمده ای از این طرح ها، مناقصه مجدد خواهد شد. برای افق 1410 نیز 9 میلیون تن ظرفیت جدید به نیاز کشور افزوده می شود و حدود 4 میلیون تن طرح جدید، به مناقصه گذاشته خواهد شد. همچنین برای این افق زمانی حدود 5 میلیون تن دیگر از طرح های راکد مانده با پیشرفت بین 20 تا 50 درصد وجود دارد که در صورت فعلیت یافتن تقاضا، حجم بالایی از آن مجددا می تواند دوباره مورد مناقصه قرار گیرد.

در خصوص فولاد میانی برای افق 1404، حدود 2.2 میلیون تن شکاف بین نیاز و مجوز های قابل تکمیل وجود دارد که احتمالا منجر به فعال شدن مجدد برخی طرح های راکد مانده تا سال 1404 خواهد بود. با در نظرگرفتن نزدیک به 20.4 میلیون تن طرح بالای 50 درصد پیشرفت و 35.5 میلیون تن طرح بالای 20 درصد پیشرفت که مشخص است فراتر از حتی نیاز در افق 1410 بوده و بخش اعظمی ازآنها راکد مانده، در صورت ایجاد تحریک تقاضا، مجدد به کار خواهد افتاد و پروژه های مهندسی و ساخت آنها مجدد به مناقصه گذاشته خواهد شد. بدیهی است با رشد بخش فولاد میانی، محصولات نهایی بجز میلگرد و تیر آهن که با مازاد شدید ظرفیت رو به رو هستند، نیز شاهد رشد خواهند بود.

پیش بینی وضعیت بازار کار برای شرکت های فعال در صنعت پیمانکاری ساخت

الف. سناریوی واقع بینانه

با تداوم شرایط ۵ ساله اخیر، در صورت حفظ رشد مثبت اما اندک اقتصادی، روند رشد محدود مصرف و تقاضای داخلی در اکثر زنجیره تداوم خواهد داشت و البته چالش تامین انرژی و تنش های بین المللی می توانند بعنوان دو متغیر تعدیل کننده منفی عمل کنند.

در بخش صادرات، با توجه به معضل رشد اقتصادی و بحران مسکن در کشور چین که آنها را به افزایش صادرات سوق می دهد، تداوم جنگ اوکراین که سبب تداوم ارزان فروشی فولاد تولید شده توسط روسیه خواهد بود، افزایش تعرفه واردات با رشد ظرفیت تولید در کشور های منطقه و شرق آسیا، تداوم افزایش رشد تولید و ظرفیت جدید در جهان و در نهایت با تداوم تحریم ها، گرچه همچنان تولید کنندگان داخلی در بازار های صادراتی مزیت خود را حفظ خواهند کرد، اما حداکثر می توان میزان 8 میلیون تن برای صادرات فولاد میانی در افق 1404 را پیش بینی نمود.

با این شرایط پیش بینی واقع بینانه از رسیدن حداکثر تولید محصولات میانی به 30 میلیون تن در سال و مصرف داخلی به 22 میلیون تن حکایت دارد و نسبت به سناریوی ایده آل و اعداد بیان شده، شاهد کاهش در حجم مناقصات طرح های توسعه راکد یا جدید خواهیم بود.

در بین بخش های زنجیره صنعت فولاد بیشترین افزایش ظرفیت در آهن اسفنجی، اسلب و ورق گرم و افزایش پوشش ظرفیت در شمش، ورق سرد و پوششدار و همچنین محصولات نهایی طویل رخ خواهد داد.

ب. سناریوی ایده آل

در صورت کاهش تنش های بین المللی و رفع تحریم ها، افزایش رشد اقتصادی و پیش بینی پذیری اقتصاد تا پایان سال جاری و تغییر رویه عمیق سیاست گذاری که منجر به رشد 11 درصدی سالانه و افزایش چشمگیر سرمایه گذاری در صنعت ساختمان (رسیدن به ساخت حداقل 1 میلیون واحد مسکونی جدید در سال)، لوازم خانگی (رشد تولید سالانه از 12 هزار دستگاه به 24.5 هزار دستگاه) وخودرو (افزایش تولید خودرو از 1 میلیون دستگاه به 3 میلیون در سال) و تکمیل 43 پروژه پیشران ملی تا افق 1404 شود، همچنین سرمایه گذاری جدید مورد نیاز 4.5 میلیارد دلاری در صنعت فولاد تامین و چالش انرژی آن برطرف شود، پیش بینی می شود که میزان تولید فولاد میانی به بالای 38.5 میلیون تن در افق 1404 برسد. با در نظر گرفتن این سناریو، همچنان که در بخش قبل ذکر شد، در اکثر بخش ها شاهد روند مجوز های جدید و آغاز به کار مجدد مجوز های راکد خواهیم بود.

ج. در نظر گرفتن یک سناریو اضافی، سناریوی خوش بینانه

در صورت کاهش تنش های منطقه ای در عین باقی ماندن تحریم ها و عدم انتخاب دونالد ترامپ در نوامبر ۲۰۲۴، عملی شدن جذب سرمایه خارجی در صنعت فولاد به ویژه از طرف چین، هند یا کشور های منطقه در قالب موافقت نامه های دو جانبه استراتژیک، حفظ رشد اقتصادی به ویژه در صنعت ساختمان، لوازم خانگی، خودرو و حفظ روند کاهش رشد نقدینگی، تورم و نرخ ارز و در نهایت با فرض تکمیل 43 پروژه پیشران ملی تا انتهای سال ۱۴۰۴، با فرض کاهش اثر چالش انرژی، پیش بینی می شود در چنین حالت خوش بینانه اما نه ایده آلی، تولید فولاد میانی می تواتد به بالای 35 میلیون تن و ظرفیت مورد نیاز به 50 میلیون تن در افق 1404 رسیده و بخش مهمی از طرح های راکد و جدید به مدار وارد شود.

در این صورت، همچنان که در بررسی مجوز ها و طرح های توسعه اشاره شد، در بخش آهن اسفنجی دست کم 2 میلیون تن طرح جدید و 6.6 میلیون تن از طرح های راکد مانده به مناقصه گذاشته خواهد شد. در بخش کنستانتره و گندله با توجه به اینکه هم حجم طرح های بالای 50 درصد پیشرفت و هم مجموع طرح های قابل تحقق از میزان ظرفیت مورد نیاز جدید بیشتر است، بنابراین نمی توان انتظار بالایی برای برگزاری مناقصات جدید در این دو حوزه را داشت.

در بخش فولاد میانی دست کم 2 میلیون تن از طرح های راکد مانده بالای 50 درصد پیشرفت تا پایان سال ۱۴۰۴ به مناقصه جدید گذاشته خواهد شد. لازم به ذکر است که ظرفیت های جدید میانی موجب ایجاد ظرفیت جدید در محصولات تخت و به ویژه ورق گرم خواهد شد (به دلیل حجم بالای ظرفیت  قبلا ایجاد شده و بلا استفاده در محصولات طویل).